Hạ đường huyết: Dấu hiệu, cách xử trí và phòng ngừa

Hạ đường huyết là tình trạng lượng đường (glucose) trong máu xuống thấp hơn mức cơ thể cần, thường gặp nhất ở người đang điều trị đái tháo đường bằng insulin hoặc một số thuốc hạ đường huyết. Hạ đường huyết có thể diễn ra nhanh, đặc biệt khi bỏ bữa hoặc tập luyện nhiều mà không điều chỉnh chế độ ăn và thuốc theo hướng dẫn. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu hạ đường huyết và xử trí đúng cách có ý nghĩa quan trọng trong việc hạn chế biến chứng. Tham khảo những chỉ dẫn dưới đây từ Toshiko để có phương pháp phòng ngừa phù hợp

Hạ đường huyết là gì? Ngưỡng chỉ số cần biết

Hạ đường huyết xảy ra khi lượng glucose trong máu giảm xuống dưới ngưỡng an toàn. Glucose là nguồn năng lượng quan trọng của cơ thể, đặc biệt đối với não bộ. Khi đường huyết giảm quá thấp, cơ thể có thể xuất hiện những biểu hiện bất thường từ nhẹ đến nghiêm trọng.

Theo NHS, hạ đường huyết thường được xác định khi chỉ số glucose trong máu dưới 4 mmol/L. Trong khi đó, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) sử dụng đơn vị mg/dL, trong đó mức dưới 70 mg/dL được xem là đường huyết thấp và dưới 54 mg/dL là mức hạ đường huyết nghiêm trọng.

Có thể tham khảo các ngưỡng dưới đây để nhận biết mức độ hạ đường huyết và lựa chọn hướng xử trí phù hợp.

Mức	mmol/L	mg/dL	Hướng xử trí
Đường huyết thấp	Dưới 4	Dưới 70	Xử trí sớm bằng carbohydrate hấp thu nhanh nếu người bệnh còn tỉnh táo và nuốt an toàn
Hạ đường huyết nặng	Khoảng dưới 3,0	Dưới 54	Nguy hiểm, nguy cơ biến chứng cao, cần người khác hỗ trợ khẩn cấp

Lưu ý: Đây là các ngưỡng tham khảo thường dùng, không thay thế mục tiêu đường huyết cá nhân do bác sĩ xác định. Cách quy đổi gần đúng là lấy chỉ số mg/dL chia cho 18 để tính mmol/L.

*Hạ đường huyết có thể được xác định thông qua đo đạc*

Dấu hiệu hạ đường huyết

Các triệu chứng hạ đường huyết có thể khác nhau giữa từng người. Một số người nhận thấy dấu hiệu khá rõ khi đường huyết bắt đầu giảm, trong khi những người thường xuyên bị hạ đường huyết lại khó có thể nhận dạng thông qua các cảnh báo “đơn giản”. Dưới đây là một số dấu hiệu để bạn có thể tham khảo:

Dấu hiệu sớm

Theo thông tin hướng dẫn từ NHS và CDC, những dấu hiệu thường gặp khi đường huyết giảm gồm:

Cảm giác đói cồn cào, vã mồ hôi hoặc run tay.
Tim đập nhanh, hồi hộp.
Tê hoặc ngứa quanh môi, chóng mặt.
Lo lắng, bồn chồn, dễ cáu gắt.
Mệt mỏi, yếu sức hoặc nhìn mờ.

Các triệu chứng này có thể xuất hiện đột ngột. Nếu đang tập thể dục hoặc làm việc, người bệnh nên dừng hoạt động, kiểm tra đường huyết nếu có thiết bị hỗ trợ và xử trí theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Dấu hiệu nặng

Khi đường huyết tiếp tục giảm, các biểu hiện có thể trở nên nghiêm trọng hơn. Người bệnh có thể lú lẫn, khó tập trung, đi lại không vững, có hành vi bất thường, co giật hoặc bất tỉnh.

Đây là những dấu hiệu cảnh báo cần được xử trí khẩn cấp. Người bệnh có thể không còn đủ tỉnh táo để tự chăm sóc bản thân, vì vậy người xung quanh cần biết cách hỗ trợ an toàn. Đặc biệt, không cho người đang co giật hoặc bất tỉnh ăn, uống bất cứ thứ gì qua miệng vì có nguy cơ sặc.

Hạ đường huyết ban đêm

Hạ đường huyết có thể xảy ra trong lúc ngủ, nhất là ở người mắc đái tháo đường đang dùng insulin hoặc một số thuốc làm giảm đường huyết. Theo CDC, vận động gần giờ đi ngủ là một trong những yếu tố có thể góp phần làm tăng nguy cơ hạ đường huyết về đêm.

Người bệnh có thể thức giấc vì vã mồ hôi, bồn chồn hoặc cảm thấy bất thường. Tuy nhiên, một số trường hợp không nhận ra triệu chứng khi đang ngủ. Nếu tình trạng này lặp lại, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để đánh giá thuốc, chế độ ăn và thời điểm tập luyện, thay vì tự ý thay đổi liều thuốc.

Dấu hiệu hạ đường huyết sớm và nặng — *Các dấu hiệu hạ đường huyết từ sớm đến nặng*

Nguyên nhân gây hạ đường huyết

Theo NHS, hạ đường huyết thường gặp nhất ở người mắc đái tháo đường đang sử dụng thuốc điều trị, đặc biệt là insulin. Ngoài ra, một số thuốc khác, chẳng hạn gliclazide hoặc glimepiride, cũng có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết.

Tình trạng này thường xuất hiện khi lượng glucose được cung cấp từ thức ăn không phù hợp với tác dụng của thuốc và mức tiêu hao năng lượng của cơ thể. Những yếu tố có thể làm tăng nguy cơ gồm:

Sử dụng insulin quá liều hoặc chưa đúng hướng dẫn: Liều thuốc không phù hợp có thể khiến đường huyết giảm quá mức. Người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn sử dụng và trao đổi với nhân viên y tế nếu thường xuyên gặp tình trạng hạ đường huyết.
Bỏ bữa, ăn muộn hoặc ăn không đủ: Khi lượng carbohydrate từ thức ăn giảm nhưng thuốc vẫn phát huy tác dụng, đường huyết có thể xuống thấp.
Tập luyện nhiều mà chưa điều chỉnh chế độ ăn hoặc thuốc: Hoạt động thể lực làm tăng nhu cầu sử dụng glucose của cơ thể. Người dùng insulin hoặc thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết cần có kế hoạch phù hợp cho những ngày vận động nhiều.
Uống nhiều rượu bia, đặc biệt khi bụng đói: Rượu có thể ảnh hưởng đến khả năng duy trì đường huyết của cơ thể, làm tăng nguy cơ hạ đường huyết ở một số người.

Ở người không mắc đái tháo đường, hạ đường huyết ít gặp hơn. Tuy nhiên, tình trạng này có thể liên quan đến suy dinh dưỡng, bệnh Addison hoặc một số bệnh lý khác, bao gồm khối u tụy. Nếu xuất hiện triệu chứng nghi ngờ hạ đường huyết mà không sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường, người bệnh nên đi khám để xác định nguyên nhân.

*Có nhiều nguyên nhân gây hạ đường huyết*

Cách xử trí hạ đường huyết tại chỗ

Tùy từng trường hợp mà bạn có thể áp dụng những cách xử lý khác nhau khi nhận thấy dấu hiệu hạ đường huyết:

Nếu người bệnh còn tỉnh táo

Khi nhận thấy dấu hiệu hạ đường huyết, người bệnh nên dừng hoạt động đang thực hiện và kiểm tra đường huyết nếu có máy đo hoặc thiết bị theo dõi phù hợp. Nếu chỉ số thấp và người bệnh vẫn tỉnh táo, có thể nuốt an toàn, cần bổ sung carbohydrate hấp thu nhanh theo hướng dẫn y tế.

NHS khuyến nghị có thể lựa chọn một trong những nguồn đường hấp thu nhanh như nước ép trái cây, nước ngọt có đường, viên glucose hoặc gel glucose. Lượng sử dụng cụ thể cần phù hợp với hướng dẫn dành cho người bệnh; không nên mặc định mọi loại kẹo hoặc đồ uống đều cung cấp cùng một lượng carbohydrate.

Các bước xử trí cơ bản gồm:

Bổ sung carbohydrate hấp thu nhanh: Người bệnh có thể sử dụng viên glucose theo hướng dẫn trên sản phẩm, gel glucose hoặc một lượng đồ uống có đường phù hợp. Không dùng đồ uống dành cho người ăn kiêng không đường để xử trí hạ đường huyết.
Kiểm tra lại sau khoảng 10 - 15 phút: Nếu có máy đo đường huyết, hãy kiểm tra lại sau khi bổ sung đường.
Lặp lại nếu đường huyết vẫn thấp: Nếu chỉ số vẫn dưới 4 mmol/L hoặc triệu chứng chưa cải thiện, tiếp tục bổ sung carbohydrate hấp thu nhanh theo kế hoạch xử trí đã được hướng dẫn và kiểm tra lại.
Ăn thêm khi đường huyết đã trở về mức an toàn: Khi đường huyết đã phục hồi, người bệnh có thể ăn bữa chính nếu gần đến giờ ăn hoặc dùng thực phẩm có carbohydrate hấp thu chậm để duy trì đường huyết, tùy tình huống và kế hoạch điều trị.

Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) tóm gọn nguyên tắc này thành quy tắc 15/15: dùng 15g carbohydrate hấp thu nhanh, chờ 15 phút rồi kiểm tra lại. Nếu chỉ số vẫn thấp, người bệnh tiếp tục xử trí theo hướng dẫn. Lượng carbohydrate cụ thể có thể cần điều chỉnh theo tình trạng cá nhân và chỉ định của đội ngũ điều trị.

Nếu người bệnh bất tỉnh

Hạ đường huyết gây bất tỉnh là tình trạng khẩn cấp. Người xung quanh cần ưu tiên bảo vệ đường thở và gọi trợ giúp y tế khi cần thiết.

Không cho người bệnh ăn hoặc uống qua miệng, kể cả nước đường, kẹo hay nước ép, vì có nguy cơ sặc.
Đặt người bệnh nằm nghiêng ở tư thế an toàn nếu có thể thực hiện mà không gây nguy hiểm, đặc biệt khi người bệnh bất tỉnh nhưng vẫn thở bình thường.
Sử dụng glucagon nếu có sẵn và người hỗ trợ biết cách dùng, theo hướng dẫn của sản phẩm hoặc nhân viên y tế.
Gọi cấp cứu 115 khi người bệnh bất tỉnh, co giật, không phản ứng bình thường hoặc tình trạng không cải thiện. Không chờ đủ 10 phút mới gọi cấp cứu nếu người bệnh đang trong tình trạng nguy hiểm.

Sau khi người bệnh tỉnh lại, chỉ cho ăn hoặc uống khi họ đã hoàn toàn tỉnh táo và có thể nuốt an toàn. Người hỗ trợ cần ở bên cạnh, theo dõi tình trạng hồi phục và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

5 bước xử trí hạ đường huyết theo NHS và quy tắc 15/15 — *5 bước xử trí hạ đường huyết*

Khi nào cần đi khám, khi nào gọi cấp cứu 115?

Không phải mọi trường hợp hạ đường huyết đều cần nhập viện, nhưng người bệnh cần phân biệt tình huống có thể tự xử trí với những dấu hiệu nguy hiểm cần được trợ giúp ngay.

Gọi 115 ngay

Hãy gọi cấp cứu nếu người bệnh có một trong các biểu hiện sau:

Bất tỉnh, co giật hoặc không phản ứng bình thường.
Không thể nuốt an toàn hoặc không thể tự xử trí hạ đường huyết.
Không hồi phục sau khi đã được hỗ trợ bằng glucagon hoặc tình trạng tiếp tục xấu đi.
Có dấu hiệu nguy hiểm khác khiến người hỗ trợ lo ngại về tính mạng.

Trong thời gian chờ cấp cứu, không cho người bệnh bất tỉnh ăn uống qua miệng. Nếu có glucagon, người hỗ trợ có thể sử dụng theo hướng dẫn khi biết cách dùng, nhưng không trì hoãn việc gọi cấp cứu để chờ thuốc phát huy tác dụng.

Nên đi khám khi

Người bệnh nên trao đổi với bác sĩ nếu gặp một trong các tình huống sau:

Thường xuyên bị hạ đường huyết, từng có đợt hạ đường huyết nghiêm trọng hoặc có triệu chứng vào ban đêm.
Không nhận biết được các dấu hiệu cảnh báo khi đường huyết giảm.
Nhiều lần phải bổ sung đường trong quá trình tập luyện hoặc sau khi vận động.
Không mắc đái tháo đường nhưng thường xuyên xuất hiện các triệu chứng như run tay, vã mồ hôi, tim đập nhanh, chóng mặt hoặc lú lẫn.

Bác sĩ có thể đánh giá lại thuốc đang sử dụng, chế độ ăn, thời điểm vận động và các nguyên nhân tiềm ẩn. Người bệnh không nên tự ý giảm liều hoặc ngừng thuốc điều trị đái tháo đường để tránh hạ đường huyết.

Khi nào hạ đường huyết cần gọi cấp cứu 115 — *Khi nào đi khám, khi tập luyện cần lưu ý gì và khi nào gọi 115*

Phòng ngừa hạ đường huyết khi tập luyện tại nhà

Vận động đều đặn là một phần quan trọng trong việc kiểm soát đái tháo đường và cải thiện sức khỏe tổng thể. Tuy nhiên, ở người sử dụng insulin hoặc một số thuốc hạ đường huyết, hoạt động thể lực cũng có thể làm tăng nguy cơ đường huyết giảm trong lúc tập hoặc vài giờ sau đó. Vì vậy, người bệnh nên xây dựng kế hoạch tập luyện phù hợp với tình trạng sức khỏe, thuốc đang dùng và chế độ ăn.

Một số lưu ý giúp hạn chế nguy cơ hạ đường huyết khi tập tại nhà gồm:

Kiểm tra đường huyết trước khi tập khi cần thiết: Việc kiểm tra đặc biệt quan trọng với người dùng insulin hoặc thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết. Người bệnh nên tuân thủ ngưỡng an toàn và hướng dẫn theo dõi do đội ngũ điều trị cung cấp.
Trao đổi về việc điều chỉnh thuốc và chế độ ăn: Nếu dự định tăng thời lượng hoặc cường độ tập, hãy hỏi bác sĩ về khả năng cần điều chỉnh insulin hoặc bổ sung carbohydrate. Không tự ý thay đổi liều thuốc.
Không bỏ bữa hoặc tập khi đói kéo dài: Bữa ăn phù hợp giúp cân đối lượng năng lượng nạp vào với nhu cầu vận động. Thời điểm ăn và tập cần được điều chỉnh theo kế hoạch điều trị cá nhân.
Luôn chuẩn bị nguồn đường hấp thu nhanh: Người có nguy cơ hạ đường huyết nên mang theo viên glucose hoặc nguồn carbohydrate phù hợp, đồng thời đặt máy đo đường huyết ở nơi dễ lấy nếu cần kiểm tra.
Thông báo cho người thân về cách xử trí: Người sống cùng nên biết những dấu hiệu hạ đường huyết nghiêm trọng, cách sử dụng glucagon nếu có và thời điểm cần gọi cấp cứu.
Thận trọng khi tập gần giờ đi ngủ: Nếu từng bị hạ đường huyết ban đêm, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ về thời điểm tập luyện và cách theo dõi đường huyết sau vận động.

Ngoài ra, người mắc đái tháo đường cần chú ý đến những bất thường ở bàn chân. Nếu bàn chân sưng, có vết thương hoặc thay đổi bất thường, người bệnh nên được thăm khám sớm, đặc biệt khi có bệnh thần kinh hoặc tuần hoàn ngoại vi.

Với người phù hợp về sức khỏe, đi bộ sau bữa ăn có thể là một lựa chọn vận động nhẹ nhàng. Tuy nhiên, người đang dùng thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết vẫn cần tuân thủ kế hoạch theo dõi cá nhân.

>>> Tham khảo thêm bài viết đi bộ sau ăn có tốt không để hiểu rõ hơn về hình thức vận động này.

Nên kiểm tra chỉ số đường huyết trước khi tập để phòng ngừa hạ đường huyết trong lúc đang tập

Tập luyện tại nhà an toàn với thiết bị phù hợp

Tập luyện tại nhà giúp người bệnh chủ động thời gian và dễ bố trí không gian nghỉ ngơi, theo dõi đường huyết khi cần. Với người có nguy cơ hạ đường huyết, việc chuẩn bị sẵn nguồn đường hấp thu nhanh, thiết bị theo dõi và có người hỗ trợ khi cần thiết cũng rất quan trọng.

Tùy thể trạng và khả năng vận động, người bệnh có thể tham khảo một số thiết bị sau:

Xe đạp tập Toshiko X9: Sản phẩm có nhiều mức kháng lực để điều chỉnh cường độ tập, màn hình điện tử theo dõi thông tin buổi tập, bàn đạp chống trơn trượt cùng yên và tay cầm có thể điều chỉnh theo vóc dáng. Với thiết bị này, bạn có thể linh hoạt tập luyện tại nhà mọi lúc mọi nơi, tùy chỉnh theo lịch trình cá nhân của mình.
Máy chạy bộ Toshiko Run Lite: Máy có dải tốc độ từ 1 - 12 km/h và 12 chương trình tập cài sẵn, cho phép người dùng lựa chọn mức vận động phù hợp với khả năng của mình.

Người bệnh nên bắt đầu với cường độ nhẹ, tăng dần thời lượng khi phù hợp và dừng tập nếu xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ hạ đường huyết. Nếu đang dùng insulin hoặc thuốc có nguy cơ làm giảm đường huyết, hãy hỏi bác sĩ về cách theo dõi trước, trong và sau khi tập.

>>> Bạn có thể tham khảo thêm các mẫu trong danh mục xe đạp tập hoặc bài viết phòng bệnh tiểu đường với máy chạy, xe đạp tại nhà để tìm hiểu thêm về các lựa chọn vận động tại nhà.

Xe đạp tập Toshiko X9 tập luyện tại nhà — *Xe đạp tập Toshiko X9*

Câu hỏi thường gặp

Hạ đường huyết bao nhiêu là nguy hiểm?

Theo CDC, đường huyết dưới 70 mg/dL được xem là thấp và cần được xử trí. Mức dưới 54 mg/dL được xếp vào nhóm hạ đường huyết nghiêm trọng. Nếu người bệnh lú lẫn, co giật, bất tỉnh hoặc không thể tự xử trí, cần trợ liên hệ cơ sở y tế để được hỗ trợ khẩn cấp.

Bị hạ đường huyết nên ăn gì nhanh lấy lại đường nhất?

Người còn tỉnh táo và nuốt an toàn có thể dùng carbohydrate hấp thu nhanh, chẳng hạn viên glucose, gel glucose hoặc nước ép trái cây có đường. Sau khoảng 10 - 15 phút, nên kiểm tra lại đường huyết nếu có thiết bị. Khi chỉ số đã trở về mức an toàn, người bệnh có thể ăn thêm thực phẩm chứa carbohydrate hấp thu chậm hoặc dùng bữa chính theo kế hoạch phù hợp.

Người không bị tiểu đường có bị hạ đường huyết không?

Có, nhưng tình trạng này ít gặp hơn so với người mắc đái tháo đường đang sử dụng một số loại thuốc.

Có nên tập thể dục khi đường huyết thấp?

Không nên tiếp tục tập khi đường huyết đang thấp hoặc xuất hiện triệu chứng nghi ngờ hạ đường huyết. Người bệnh cần dừng vận động lại ngay, xử trí theo kế hoạch đã được hướng dẫn và chỉ tập lại khi tình trạng đã ổn định, phù hợp với ngưỡng an toàn cá nhân. Trường hợp thường xuyên gặp tình trạng này khi tập, hãy trao đổi với bác sĩ để điều chỉnh kế hoạch vận động, chế độ ăn hoặc thuốc uống.

Kết luận

Hạ đường huyết có thể tiến triển nhanh, nhưng việc nhận biết dấu hiệu sớm và xử trí đúng cách giúp giảm nguy cơ biến chứng. Với người còn tỉnh táo và nuốt an toàn, nguyên tắc cơ bản là bổ sung carbohydrate hấp thu nhanh. Nếu người bệnh bất tỉnh hoặc co giật, tuyệt đối không cho ăn uống qua miệng và cần gọi cấp cứu khi có dấu hiệu nguy hiểm.

Bài viết mang tính chất tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định chuyên môn của bác sĩ.

Tài liệu tham khảo

NHS – Low blood sugar (hypoglycaemia).
CDC – Low Blood Sugar (Hypoglycemia).
American Diabetes Association – Low Blood Glucose (Hypoglycemia).